Ouderdom komt met gebreken, zeggen ze wel eens. Dat hoeft niet zo te zijn, maar er zijn veel aandoeningen waar een sterke stijging met de leeftijd te zien is. Zo ziet ook hoogleraar Geriatrie, Marcel Olde Rikkert het*. “Gezond ouder worden, wordt deels bepaald door erfelijke aanleg, maar ook door de pech dat je een bepaalde ziekte of ongeluk krijgt. Voor de meeste aandoeningen is echter de eigen leefstijl en levensloop belangrijk mede bepalend”, vertelt hij.

“De algemene stijging van deze aandoeningen komt doordat er in de verschillende schademechanismen, die bij ieder orgaan anders zijn, een leeftijdsafhankelijke component zit. Bovendien neemt met de jaren het reservevermogen van die organen af, waardoor klachten en beperkingen langzaam ontstaan”, zegt de hoogleraar. Toch valt er niet veel te zeggen over wanneer de aandoening voor het eerst voorkomt. “De relatie met leeftijd is complex en verschillend per aandoening, waardoor de variatie in debuutleeftijd ook groot is.”

Artrose – gewrichtsslijtage

Artrose komt het meeste voor van alle aandoeningen die in dit artikel genoemd worden, vertelt Olde Rikkert. “Maar meest voorkomend wil niet zeggen dat het ook de meeste impact heeft. De ernst en de aard van de gewrichten verschilt per patiënt.”

Wat is artrose precies?

“Artrose mechanismen worden nog volop onderzocht; het is in ieder geval een complexe aandoening die met ontstekingsmechanismen samenhangt. Er zijn allerlei heel specifieke moleculaire schakelaars actief rond de gewrichten die een ontsteking activeren of juist stoppen en herstellen. Er wordt nu veel onderzoek gedaan naar het ontdekken van die ontstekingsschakelaars en naar ontmaskering van groeifactoren die de schade van artrose bepalen en mogelijk verminderen. Het is spannend of we die schakelaars van ontsteking op celniveau ook met geneesmiddelen kunnen beïnvloeden”, zegt de hoogleraar Geriatrie.

Overgewicht/Diabetes

“Overgewicht is geen medische aandoening in engere zin (tenzij extreem), maar een belangrijke risicofactor voor andere aandoeningen, zoals diabetes type ll en hart- en vaatziekten”, legt Olde Rikkert uit. “Diabetes ontstaat als de reserve van de alvleesklier en overige organen in insulineproductie en in gevoeligheid hiervoor te klein zijn geworden ten opzichte van de behoefte die er is.”

Waarom vooral bij ouderen?

“Met de jaren neemt de reserve en gevoeligheid van de alvleesklier en andere spieren en organen af. Wanneer de behoefte aan insuline (door overgewicht) groter wordt, ontstaat op gegeven moment een absoluut tekort aan insuline met hoge bloedsuikers en uiteindelijk diabetes type ll. Het duurt vaak jaren, waarin de balans langzaam kantelt naar een tekort. Vandaar de relatie met hoge leeftijd. Maar het kan zeker ook op jongere leeftijd voorkomen.”

Dementie

“In de laatste 30 jaar is in hoge inkomenslanden (dus ook in Nederland) het aantal nieuwe dementiegevallen per leeftijdsgroep afgenomen. Dit is in meerdere landen bevestigd en komt waarschijnlijk door betere scholing, geneeskundige zorg voor hart- en vaatziekten en de afname van de risicofactoren erop”, vertelt de hoogleraar Geriatrie.

Kunnen we zelf iets doen om dementie te voorkomen?

“Het gegeven hierboven maakt het zeer waarschijnlijk dat we in zo’n 30% van de gevallen zelf kunnen bijdragen aan het voorkomen van dementie. Die wetenschap kan mensen motiveren om zelf de regie te nemen over eerder genoemde risicofactoren, zonder dat daarmee gezegd is dat we dementie helemaal kunnen voorkomen. Maar er is veel aan te doen, zelf en samen met anderen en de gezondheidszorg.”

Bijziendheid – Myopie

“Bijziendheid ontstaat deels door aanleg en deels door omgevingsfactoren. Het zorgt ervoor dat mensen veraf minder scherp kunnen zien”, vertelt de hoogleraar. “Dit komt met name doordat de oogbol met de jaren wat groter wordt of de breking van de lens toeneemt. Het kan ook een combinatie zijn. Daarnaast is er een belangrijke leefstijlfactor. Als door de jaren heen het zicht veel op voorwerpen dichtbij gericht geweest is, kan het risico op bijziendheid toenemen.”

Wanneer zou je iemand aanraden om medisch iets te laten doen aan bijziendheid?

“Een brekingscorrectie (met min-glazen) zou ik aanraden wanneer de gezichtsscherpte het lezen of autorijden beïnvloedt. Ook andere oogziektes (bijvoorbeeld cataract of netvliesaandoeningen) kunnen bijziendheid geven. Dit kan ook een aanleiding zijn om de oogarts te laten kijken. Overigens wordt ouderdomsverziendheid meestal aan de leeftijd gekoppeld. De lens accommodeert (bolt) dan minder en men heeft een leesbril nodig om te kunnen lezen (een bril met plus- glazen).”

Slechthorendheid

“Slechthorendheid hangt, net als bijziendheid, in hoge mate af van aanleg en de hoeveelheid en intensiteit van de blootstelling aan geluid (in werk of privé).”

Wanneer zou je iemand aanraden naar een audicien te gaan?

“Mensen die last krijgen van slechthorendheid hebben in eerste instantie last van verlies van hoge tonen in het spraakgebied. Dus wanneer er moeite ontstaat met het verstaan van spraak, bijvoorbeeld in groepen, is contact met een audicien zinvol. Liever te vroeg dan te laat; het is even wennen om goed gebruik te kunnen maken van een gehoorapparaatje. Bovendien dreigt door het vermijden van gesprekken en groepen sociale isolatie, met andere nadelige effecten op de kwaliteit van het leven.”

RLS

Mensen met Restless Legs Syndrome (RLS) hebben vaak last van slaapproblemen. Vooral als het lijf in rust is, begint het tintelende gevoel in de benen en soms ook in andere delen van het lijf. “Slaapstoornissen worden niet snel spontaan besproken en artsen vragen er weinig naar. De gesprekken met de arts gaan vaak voornamelijk over klachten ‘bij daglicht’, terwijl de kwaliteit van leven voor een belangrijk deel ’s nachts wordt bepaald”, vertelt Olde Rikkert.

Hoe kan het dat RLS niet goed herkend wordt door artsen?

“Er is specifiek te weinig aandacht voor rusteloze benen en de samenhang met bijvoorbeeld Parkinson, ijzertekort en medicatie (polyfarmacie). Dat er behandelbare oorzaken zijn (ijzertekort aanvullen en/of Parkinsongeneesmiddelen met dopaminewerking gebruiken), is goed om te weten en kan mensen motiveren er over te spreken en hulp te vragen van de huisarts of geriater.”

* Marcel Olde Rikkert is hoogleraar Geriatrie, hfd. Afd. Geriatrie en Radboudumc Alzheimer centrum, Radboudumc Nijmegen.